'The Family' kan het goede nieuws niet meer kwijt

Jarenlang stonden ze iedere vrijdagmorgen om zeven uur op de groenteveiling in Brussel. Bloemkolen met een plekje, tomaten met een deukje, overrijpe meloenen, alles dat niet meer geschikt was voor de reguliere verkoop mochten ze meenemen. De leden van The Family, beter bekend als de voormalige Children of God, waren vertrouwde bezoekers. Een paar uur later togen ze naar het distributiecentrum van de Belgische supermarktgigant Delhaize. Wasmiddelen, macaroni, ingeblikte sperziebonen, koffie, zeep, vruchtensap: binnen een kwartier zat de krakkemikkige bestelbus propvol met onverkoopbare kruidenierswaren. Ze kregen het allemaal voor niets, want de verpakking was niet meer toonbaar voor de schappen van de filialen. De naburige bakker verstrekt ze brood, maar dat was dan een dag oud. Toen ik ze dan ook vroeg om een plastic tas, 'je weet wel, zo één waar je boodschappen in doet', zeiden ze verbaasd 'we doen nooit boodschappen'. Wat dat betreft was er weinig veranderd sinds 1972, toen ze voor het eerst op de Amsterdamse Albert Cuijpmarkt verschenen en de kooplieden verleidden tot het schenken van tweede keus groeten en fruit.

Maar sinds een paar weken is het afgelopen met de bezoeken aan de veiling en Delhaize. The Family heeft de commune in de oersaaie Brusselse voorstad Zellik opgeheven. Voordat het zover was hadden ze me uitgenodigd om eens een tijdje bij ze rond te kijken. Ik zou alles mogen zien, met iedereen kunnen praten en alle activiteiten kunnen bijwonen. Met uitzondering van hun financiële handel en wandel, die informa­tie was slechts voorbehouden aan de groep. Inmiddels zijn de aanhangers van het eerste uur, veelal afkomstig uit de aanpalende hippie-subcultuur van de jaren '70, maar die er nu uitzien als eerzame huisvaders en -moeders, tezamen met hun kinderen uitgezworven over de wereld of staan om het punt te vertrekken. Daarmee is het laatste bolwerk van deze beweging uit het Nederlandse taalgebied verdwenen. Welis­waar wonen er in België nog her en der een paar gezinnen, maar de grote leefgemeen­schap van de vier echtparen, een alleenstaande moeder, hun 25 kinderen en de immer logerende medegelovigen, is uiteengevallen. Het zal lang duren voordat deze nazaten van de ogenschijnlijk zo blije 'Jesus People' wederom in het straatbeeld van Brussel, Antwerpen of Leuven zijn aan te treffen. Voorlopig zijn de voetgangersgebieden verstoken van de gitaarspelende veertigers met hun soms zo vermoeiend overkomende gelukzaligheid, en de ingestudeerde zangvoorstellinkjes van hun kinderen. Een voor menig toeschouwer ambivalent toneel dat gevoelens ontlokt uiteenlopend van oprechte ontroering tot misprijzend scepticisme.

De Brusselse commune verzorgde ook de spaarzame predikingsactiviteiten in Nederland. De beweging had hier namelijk geen leefgemeenschap. Men gaf er de voorkeur aan om in België te wonen, omdat de kinderen daar, in tegenstelling tot Nederland, huisonderwijs mochten krijgen. 'Wereldse' scholen hebben in de optiek van The Family namelijk een slechte invloed. Vooralsnog kan dus deze groepering bijgeschreven worden in het vaderlandse religieus historisch archief. De belangrijkste reden van de ontbinding is de expansie van de beweging in Oost-Europa en Afrika, de algehele onverschilligheid in West-Europa jegens 'Het Goede Nieuws' en de introductie van een nieuw huishoudelijk reglement.

Centraal in dit alles staan de jongeren, de kinderen van hen die zich 25 jaar geleden in hun speurtocht naar de ultieme utopie onderwierpen aan de grillige en omstreden leer van de Amerikaanse stichter David Berg. Ook The Family heeft zich geschaard in de stoet van religieuze bewegingen die het massale rekruteringspotentieel achter het voormalige IJzeren Gordijn hebben ontdekt. Tevens richt men zich met name op West-Afrikaanse staten als Ghana en Nigeria, regio's die bekend staan om hun ontvankelijkheid voor alternatieve religieuze opvattingen. De mogelijkheid om deze hernieuwde zendingsactiviteiten te verrichten is vooral geschapen door de omvangrijke groep tweede generatie Family-leden. Die categorie is groot, want geboortebeperking is uit den boze. Zo hebben Joseph en Heaven - leden van The Family mogen een nieuwe naam kiezen na hun intrede in een gemeenschap - negen kinderen (De zeven uit hun eerdere relaties niet meegerekend).

Qua demografische kenmerken lijkt The Family op een miniatuur-ontwikkelingsland: van de ongeveer 10.000 wereldwijd verspreide aanhangers is tweederde jonger dan 18 jaar. Talloze jeugdigen en menig oudere staan te trappelen van ongeduld om te evangeliseren in de nieuw ontgonnen gebieden. Tot voor kort werd het verlaten van een commune uitermate bemoeilijkt en vertraagd door ingewikkelde bureaucratische beslommeringen, met als gevolg dat bij menigeen de enthousiaste pioniersgeest al snel taande. Na het overlijden van stichter Berg in november '94, publiceerde het in Zürich gevestigde leiderschap in het begin van dit jaar een handboek met gedragsregels. In dit ruim 200 pagina's tellende document werd niet alleen vastgelegd dat er per dag maximaal twee koppen koffie en niet meer dan 460 milliliter bier mocht worden gedronken of dat seksuele activiteiten niet in de openbare ruimten van de leefgemeen­schap dienden plaats te vinden. Belangrijker was dat het verlaten van de commune teneinde Gods opdracht elders uit te voeren, aanzienlijk zou worden vereenvoudigd. Ook werd bepaald dat de omvang van de gemeenschap niet groter zijn mocht zijn dan 35 individuen; de Brusselse vestiging zat al angstig dichtbij dit quotum.

De aanhangers beschouwden de nieuwe voorschriften als een letterlijk geschenk uit de hemel. De weg naar de lonkende pioniersgebieden was nu ontdaan van hinderlijke red tape en allerlei papieren rompslomp, hetgeen tegelijkertijd naadloos aansloot bij het vertrek uit een omgeving die zich nauwelijks interesseerde voor eindtijd en evangelie. Ach, het lukte wel om in de Leuvense binnenstad enkele posters te slijten met afbeeldingen van apocalyptische en paradijselijke kitsch en er waren altijd wel een paar mensen die hun overtollige franken aan de evangeliserende muzikanten doneerden. En natuurlijk slaagden sommige goedgebekte adolescente leden er in om een lange discussie met een toevallig passerende student te voeren, maar de oprechte belangstelling voor Gods c.q. Berg's woord was ver te zoeken. Niet om zieltjes te winnen, welnee, in de Brusselse commune was sinds mensenheugenis geen nieuw lid toegetreden. Als er maar getuige­nis kon worden afgelegd. De groei van de beweging is immers gewaarborgd door de interne aanwas.

Joshua en David behoorden tot de eersten die van dit recht op grotere mobiliteit gebruik maakten. Joshua is de 18-jarige zoon van Micah en Jewel, David, 21 jaar, logeerde tijdelijk in Brussel. (David's vader had aan het einde van de jaren '60 zijn lidmaatschap van de gewelddadige Amerikaanse Black Panther beweging ingeruild voor dat van de vredelievende Children of God). Ze wilden naar Nigeria. Maar de financiële middelen daartoe ontbraken. Want de communale leden van The Family verrichten geen betaalde arbeid. Hun inkomsten verkrijgen ze door de verspreiding van hun lectuur, het rondgaan met de pet tijdens hun straatoptredens en het ontvangen van giften van sympathisanten. Daarnaast knopen ze relaties aan met leveranciers voor de levering van gratis dagelijkse levensbehoeften, zoals in dit geval de Brusselse veiling en grootgrutter Delhaize.

Zo had Joshua's vader dus ook een connectie met de Belgische vertegenwoordiger van een obscure Nigeriaanse luchtvaartmaatschappij, die een wekelijkse vrachtverbinding tussen Oostende en Lagos onderhield. Beide jongens mochten voor niets meevliegen, was de afspraak, waarmee wederom werd geïllustreerd dat het ogenschijnlijk zo kille bedrijfsleven van tijd tot tijd de monetaire principes ondergeschikt acht aan verheven idealisme. Alleen de juiste datum moest nog worden geregeld. Want soms kwam het vliegtuig niet, aldus de vertegenwoordiger. Wekenlang hebben Joshua en David op het verlossende woord uit Oostende gewacht. Of het toestel vloog niet, of het was kapot, of er waren andere problemen. Uiteindelijk zijn ze vertrokken per lijnvlucht. Waar uiteindelijk het geld voor de tickets vandaan is gekomen, daar blijft Micah vaag over en verwijst naar de bovennatuur: 'God zorgt voor alles'.

Zover zijn Joseph, Heaven en hun negen kinderen - de oudste is 11, de jongste is een tweeling van 6 maanden - nog niet. In afwachting van hun vertrek naar Bourkina Fasso wonen ze voorlopig in Frankrijk. Joseph, een 46-jarige Franse graaf, afgestu­deerd politicoloog en opgevoed in een aartsconservatief katholiek milieu, besloot in 1977 na lang aarzelen zijn mondaine Parijse leven voorgoed aan de wilgen te hangen en zich aan te sluiten bij de toenmalige Children of God. Het betekende tevens dat de deuren van het ouderlijk kasteel in Normandië voor hem voortaan gesloten bleven. Heaven (43 jaar) had tegenovergestelde ervaringen. Ze groeide op in de buurt van Detroit, waar haar vader een hoge functie bekleedde in de autoindustrie (en dus nooit thuis was). Toen haar broer een keer terugkeerde van een easy rider tocht door de VS, was hij zo in de ban geraakt van één van Berg's communes, dat zijn verontruste (Presbyteriaanse) moeder aldaar acuut poolshoogte ging nemen. Toen ze terugkwam was ze zo lyrisch over deze alternatieve vorm van religieuze beleving, dat ze de rest van het gezin aanstak. Vader wilde niet, maar die heeft er nooit een probleem van gemaakt. Voor Joseph en Heaven was Brussel slechts een tussenstation. Net zoals Tahiti, Japan en de Filippijnen.

Maar de jaren gaan tellen, hebben ze gemerkt. Hun toewijding is nog niet aan slijtage onderhevig, maar ook zij hebben ervaren dat de algehele spirituele matheid in hun omgeving in stilte knaagt aan de evangelische ijver. En, niet te vergeten, de zorg voor de kinderen. De beide tweelin­gen van 12 jaar en 6 maanden plus de overige 5 vergen nagenoeg een volledige dagtaak, waarin zij overigens voor een belangrijk gedeelte worden ondersteund door de overige leden van de gemeenschap. Charlotte, 7 jaar, is hun op één na oudste dochter. Tenminste, zo wordt ze beschouwd. Want Joseph is niet de biologische vader. Charlotte is het resultaat van sharing, Family-jargon - de voertaal in de communes is Engels - voor een seksuele relatie met een andere medegelovige. Een gesanctioneerde buitenechtelijke relatie, conform Berg's opvatting dat seksualiteit een gift van God is en dat we daar dan ook ten volle van dienen te genieten. Seks, net als slapen en eten, behoort immers tot de normale dagelijkse behoeften.

Deze rebelse leerstelling was niet alleen een aanklacht tegen de gangbare puriteinse opvattingen binnen het (Amerikaans) Christendom; hij sloot tevens naadloos aan bij het sociale ethos van het begin van de jaren '70 waarin volop werd geëxperimenteerd met alternatieve levensstijlen. Onder het adagio dat de groep belangrijker was dan het individu, dienden de leden van The Family zich voortaan te bekommeren om partnerloze medegelovigen. Dit alles vindt evenwel plaats in volledige harmonie tussen alle betrokkenen, want uit de ervaringen van vroeger is gebleken dat niet iedereen het zo nauw nam met de gevoeligheden die een dergelijke vorm van altruïsme met zich meebrengt.

De te volgen procedures zijn daarom minutieus vastgelegd in het nieuwe handboek. In dit verband moet natuurlijk ook het zo sensatie-gevoelige Flirty Fishing worden genoemd. In neutrale bewoordin­gen betekende Flirty Fishing (in het afkortingsjargon van de beweging doorgaans uitgesproken als ef-effing) het creëren van een vriendschappelijke context waarin getuigenis kon worden afgelegd. In zijn meest extreme vorm kwam het erop neer dat de vrouwelijke volgelingen van Berg zich prostitueerden om nieuwe leden te winnen. Mary, afkomstig uit Overijssel, weet het niet meer precies, maar ze schat dat ze met ongeveer 20 à 25 mannen naar bed is geweest. 'Het is de uiterste vorm van zelfopoffe­ring', zegt ze, aldus impliciet wijzend op de analoge functie van de doctrinaire antithese, het celibaat. 'Je kunt het alleen maar doen uit liefde voor Jezus en proberen deze liefde over te brengen op anderen. Ze geeft het voorbeeld van 'haar eerste keer' uit haar Amsterdamse tijd:

'In het Marriott Hotel ontmoette ik in de discotheek een Italiaans zakenman van een jaar of 30. Ik maakte kennis met hem en we maakten een afspraak om de volgende dag te lunchen. Ik overlegde met de shepherds in de gemeenschap, wat moet ik doen als het all the way gaat? Het was mijn eerste vis, moet je weten. Je kunt het doen als je wilt, maar je moet het zelf weten, zeiden ze. Enfin, ik ging met hem lunchen, en ik voelde echt, nu kan het. Er was contact, er was meer. Ik vertelde hem over Jezus en over The Family. Hij was een eenzame man. Of hij getrouwd was of niet, dat vond ik op dat moment niet belangrijk. Het ging er ook niet om om iemand bij zijn vrouw weg te halen, maar hem iets te geven, hem te inspireren, zodat hij een betere man voor zijn vrouw kon zijn. Op een gegeven moment zijn we naar zijn hotelkamer gegaan en we zijn naar bed geweest. Ik heb gebeden dat Jezus in zijn hart kwam, hij was heel erg aangeraakt, dat deed hem veel. Daarna hebben we een paar maanden gecorrespondeerd, maar daarna is het verwaterd. Ik heb hem nooit meer gezien. Het was voor mij een heel fijne ervaring'.

Illustratie uit de lectuur van de Children of God, 1980

In 1987 werd Flirty Fishing tot verboden praktijk verklaard, want ook The Family bleek niet gevrijwaard van het AIDS-virus. Overigens was Berg pragmatisch genoeg om Flirty Fishing ook voor instrumentele doeleinden te gebruiken. Omdat het gebrui­kelijke repertoire van sektebeschuldigingen inmiddels ook op The Family was neergedaald, was de groepering dermate omstreden dat in menig land enige steun van overheidswege onontbeerlijk was. In één van zijn talloze brieven aan zijn volgelingen, moedigt hij in maart 1984 de vrouwen aan om zich speciaal te richten op regeringsau­toriteiten. Als we maar genoeg hooggeplaatsten ef-effen, dan worden we ook niet vervolgd, was de strekking. Dat heeft niet mogen baten. In Argentinië, Australië, Engeland, Frankrijk en Spanje is de politie de communes binnengevallen. Aanhangers werden gearresteerd op beschuldiging van kindermishandeling en tot afgrijzen van de ouders werden hun kinderen tijdelijk toevertrouwd aan de staat teneinde het fysieke bewijs voor de aantijgingen rond te krijgen. In alle gevallen zijn de aanklachten ingetrokken. Ongetwijfeld waren de beschuldigingen mede ingegeven door The Story of Davidito, de meest omstreden publicatie van de beweging. Dit boek, geschreven door één van Berg's vrouwelijke medewerkers, beschrijft geboorte en eerste levensja­ren van Davidito, de zoon van Berg's vrouw Maria en het resultaat van Flirty Fishing. Het zijn met name de vrijzinnige denkbeelden over de seksuele ontwikkeling van het kind, die de indruk kunnen wekken als zou hier incest worden gepropageerd. Davidito geniet ervan als zijn genitaliën worden aangeraakt en is veelvuldig getuige van de seksuele intimiteiten in zijn omgeving.

De essentie van het boek is echter dat Berg erop stond dat kinderen zonder seksuele remmingen moesten worden opgevoed. In menig brief verwijst hij naar zijn moeder die zijn ontluikende seksualiteit met harde hand onderdrukte, hetgeen uiteraard voldoende stof heeft opgeleverd voor allerlei psychoa­nalytisch georiënteerd commentaar op zijn libertijnse leerstellingen. In een dit jaar verschenen studie van The Family wijst de Australische theoloog Millikan op het experimentele karakter ervan. Het polygame huishouden van Berg was een proeftuin voor de overige communes, waarvan sommige dit voorbeeld kortstondig hebben gevolgd. De meeste stonden er uiterst sceptisch tegenover, hetgeen nog eens benadrukt werd door de Brusselse volgelingen: 'We probeerden met z'n allen nieuwe vormen van samenleven en opvoeden te ontwikkelen. We weten dat anderen daarin te ver zijn gegaan, maar dat is de prijs die je voor het experiment betaalt. Je moet je goed beseffen dat Vader David (de interne koosnaam voor Berg) ons dit niet oplegde. Hij dacht hardop.' The Story of Davidito is in 1987 uit de roulatie genomen. De communes hebben de opdracht gekregen de bestaande exemplaren te vernietigen. Dit geldt ook voor alle brieven waarin Berg zijn gedachten over Flirty Fishing de vrije loop laat. Het is munitie voor de tegenstanders. Het nieuwe handboek is duidelijk: van kinderen blijf je af. Zo niet, dan vlieg je eruit.

Meekness moet lachen als ik haar vraag hoe ze tegenover al die seksuele vrijheden staat waarmee haar ouders de utopie gestalte hebben willen geven. Ze is 21 jaar en trouwde vijf jaar geleden met Gideon. Het paar heeft inmiddels 3 kinderen. 'We hebben ons enorm verzet tegen de strikte regels die er waren over de omgang tussen meisjes en jongens. We mochten helemaal niets. Het was bijna puriteins. Als je dat vergelijkt met wat onze ouders deden toen zij zo jong waren als wij. Ik ben trouwens blij dat Flirty Fishing niet meer bestaat. Ik zou toch erg veel moeten overwinnen om dat te doen. Maar ik vind het geen probleem dat mijn moeder het heeft gedaan. Het hoorde bij de tijd'. Ze zijn blij dat ze binnenkort naar Roemenië gaan. 'Daar hebben de mensen tenminste spirituele honger. Dat is tenminste anders dan hier. Loop ik de hele dag ergens om met mensen in gesprek te komen en dan luistert er niemand. Shit hoor, dan ga ik maar ergens koffie drinken', aldus Gideon. In de middag gaan een aantal van de jongeren evangeliseren in Leuven. Mike (16) praat ruim anderhalf uur met een aantrekkelijk meisje, ergens op een bankje in het voetgangersgebied rondom de Grote Markt.

De 14-jarige Ricky heeft het moeilijker. Hij kijkt ook niet echt blij als hij met zijn posters op en neer drentelt. Later gaan ze met zijn allen naar McDonald's, waar ze het voor elkaar krijgen een paar gratis hamburgers los te krijgen. Er wordt met enige lacherige jaloezie gereageerd op Mike's activiteiten. 'Het was wel een mooi meisje, hè', zo klinkt het quasi-beschuldigend. 'Heb je met haar gebeden'? 'Nee, dat niet, maar ik heb wel een goeie getuigenis afgelegd', is Mike's verweer. 'Jullie vonden elkaar best wel aardig', concludeert de groep.

Op de weg terug naar Brussel belanden we in een file. Omdat er één rijstrook is afgesloten, moet er worden 'geritst'. Een medeweggebruiker neemt het daarmee niet zo nauw en probeert alsnog voor de aftandse Family-auto te komen. Gideon vindt dat die 'fucking Mercedes' dat recht niet heeft en dwingt de bestuurder zich achter hem aan te sluiten. Een lichte triomf is hoorbaar: 'Thank you Jesus, praise the Lord'.

(Trouw, 14 oktober 1995)

Terug naar inleidende pagina