De grillige en vrije speurtocht van de bekeerling
Mythes over sekten en hersenspoeling

Het is allemaal begonnen met die 21 Amerikaanse krijgsgevangenen, die na afloop van de Koreaanse oorlog in 1953 er niets voor voelden naar hun vaderland terug te keren. De Amerikaanse burger was verbijsterd. Hoe was het mogelijk dat die jongens, toch zo keurig opgevoed volgens de waarden en normen van een nagenoeg ideale samenleving, plotseling het verderfelijke communistische systeem omhelsden? Hoe kon die aardige 'boy next door' ineens zijn eigen natie zo smadelijk verloochenen?

De journalist en CIA-beambte Edward Hunter schreef er in die tijd een boek over. Volgens hem hadden de Chinezen de beschikking over een arsenaal van verfijnde psychologi­sche technieken, waarmee op Pavlov-achtige wijze de vrije wil en het kritische vermogen van het individu ondergeschikt kon worden gemaakt aan de ideologie van de totalitaire heilstaat. Het menselijk brein als floppydisk, waar informatie op kan worden aangebracht, uitgeveegd en veranderd. Hunter had er ook een term voor: 'brainwashing' oftewel 'hersenspoelen'.

De theorie ging erin als koek. Want de krijgsgevangene heulde niet op vrijwillige basis met de vijand, nee, het verraad was via slinkse methoden geïmplanteerd in de hersenen van de argeloze prooi. Hijzelf was niet verantwoordelijk voor zijn beke­ring. Met name de media ontfermden zich over deze opvatting. Immers, het slachtoffer werd op deze wijze vrijgepleit van schuld, dus er was niets mis met de geestelijke gesteld­heid van de Amerikaanse soldaat. Dat mocht dan enigszins een verademing zijn, maar het betekende tevens een sinistere toevoeging aan het repertoire van het zich alom expande­rende communistische machtsblok. De vijand was kennelijk in staat een mens te program­meren en als willoos object aan zijn belangen te onderwerpen.

Ook verschenen er beschouwingen in respectabele psychiatrische vakbladen, waardoor het begrip 'hersenspoelen' ook een wetenschappelijke status kreeg. Maar hier waren de meningen verdeeld. Want àls hersenspoeling al had gewerkt op die 21 militairen, dan was het succes toch maar zeer gering, gelet op het totaal van 5000 geallieerde krijgsgevange­nen. En hoe zat het dan met die 90.000 van de in het totaal 170.000 gevangen genomen Noord-Koreanen en Chinezen, die er niets voor voelden om te worden gerepatrieerd naar de communistische regimes? Waren die dan gehersenspoeld door de geallieerden? Trouwens, die 21 overlopers bleken zich ook al vóór hun 'hersenspoeling' als vreemde vogels gedragen te hebben, zo concludeerde men na hen aan uitgebreid psychologisch onderzoek te hebben onderworpen. Tot een wetenschappelijke consensus komt het niet. Sommige experts, zoals de psychiater Louis West in een uit 1964 daterend artikel in de befaamde American Journal of Psychiatry, verwijzen 'hersenspoelen' naar het rijk der fabelen. Het werkt niet, zo is zijn conclusie. Anderen houden een slag om de arm en opperen de mogelijkheid dat dergelijke extreme vormen van gedragsconditionering alleen werken als er sprake is van uithongering, ziekte, marteling en doodsangst. En dan is het nog maar de vraag of het slachtoffer niet louter om opportunistische redenen de vijand uiteindelijk omhelst. Aan deze patstelling wordt weinig nieuws toegevoegd en medio de jaren '60 raakt de discussie op de achtergrond.

Maar tien jaar later barst die weer in volle hevigheid los. De 'sektenplaag' sloeg toe. Een bonte optocht van zogenaamde nieuwe religieuze bewegingen deed zijn intrede in de westerse samenleving. Het waren de Hare Krishna's, de Moonies, de Children of God, de Scientologen en de sanyassins van Bhagwan Sri Rajneesh, die schokgolven teweegbrachten in het zo overzichtelijk verkavelde godsdienstige landschap. Nu is per definitie iedere religieuze noviteit ketters, maar er was meer aan de hand. Deze minigodsdiensten hadden een duidelijke doelgroep voor ogen, namelijk jongeren. Die bleken gevoelig te zijn voor de soms provocerende denkbeelden die een alternatief boden voor het, in hun ogen, fossiele Christendom en de daaraan ontsproten vastgeroeste waardeopvattingen. Maar die ontvankelijkheid voor al dat nieuwe vereiste toch meer dan verklaringen vanuit het idee dat de jeugd louter rebelleerde tegen het gevestigde gezag. Hoe was het mogelijk dat die keurige buurjongen van de ene op de andere dag gestopt was met zijn universitaire studie, zijn stereo-installatie had verkocht en met kaalgeschoren hoofd en curieuze lappen omhuld over het Damrak liep te huppelen? En dat zachtaardige nichtje, dat het zo briljant deed op het gymnasium en tijdens een zomervakantie in Amerika liet weten dat ze voorlopig niet thuis zou komen, omdat ze daar zo'n groepje aardige mensen had ontmoet waarmee ze nu het evangelie van een Koreaanse wapenfabrikant verspreidde. Er was immers nooit wat misgegaan in de opvoeding? Beiden bereidden zich toch voor op een glanzende maatschappelijke carrière? Hier was iets niet in de haak.

Voor de eerste verklaringen voor deze opmerkelijke gedragsveranderingen werd de hersenspoelingstheorie opgegraven. Het zijn met name de Amerikaanse psycholoog Margaret Singer en de psychiater John Clark, die aan de hand van gesprekken met ex-leden concluderen dat religieuze sekten in staat zijn deze geestelijke technologie toe te passen. Niet alleen is wederom het slachtoffer aldus gevrijwaard van de eigen verantwoordelijkheid, ook de kwade genus achter dit alles is ondubbelzinnig gedefinieerd. De onderzoekers vermelden de voorbeelden uit de Koreaanse oorlog in hun beschouwingen, zonder overigens te verwijzen naar de literatuur die de hersenspoelingsgedachte als wetenschappelijk ondeugdelijk had geoormerkt.

De kritiek komt in eerste instantie uit de hoek van sociologen en antropologen, die dit soort groeperingen wat langer hadden bekeken door er bijvoorbeeld maandenlang, al dan niet "under cover", zelf tussen te gaan zitten. Het meest opvallende was het kortstondige lidmaatschap van de meeste aanhangers. Het merendeel hield het na een paar maanden of hooguit een jaar wel voor gezien. En dan kwamen er weer anderen, een soort draaideureffect. Als hersenspoeling dan al werkte, zo maakte menig publicatie duidelijk, doelmatig was het zeker niet. Tevens bleek dat bekering geen mechanisch proces was waarachter snode psychotechnieken schuilgingen. Het zich aansluiten bij een nieuwe religieuze beweging had meer te maken met de geleidelijke ontwikkeling van affectieve banden met de groep, dan met een plotselinge godsdienstige openbaring. Natuurlijk ging dat in de meeste gevallen gepaard met de nodige overredingskracht, maar dat was niets meer of minder dan een vorm van sociale beïnvloeding, die in het dagelijks leven schering en inslag is. Als dit hersenspoelen was, dan zou menig auto- en encyclopedieverkoper van hetzelfde kunnen worden beticht.

Voor de noviet waren doctrines van ondergeschikt belang, voor zover men daar al van op de hoogte was. Wat telde was het warme nest van een aansprekende en ogenschijnlijk zo ideële subcultuur, waarin de individuele sores en de wereldproblematiek zo gemakkelijk bespreekbaar waren. Weliswaar hielden de meesten het voor gezien als later bleek dat de beweging meer was dan een gezellige praatgroep, maar naarmate er meer hetzij materieel, hetzij immaterieel was geïnvesteerd, groeide ook de toewijding. Bekering bleek een vorm van resocialisatie, waarin volgens sommige theoretici bekeerling en bekeerder onder het impliciete credo 'wat hebben we aan elkaar' een transactie aangingen. Dat dit proces in veel gevallen niet tot beider tevredenheid verliep, bleek uit het feit dat grote aantallen leden de sekte na korte of langere tijd weer verlieten. Wat er door de voordeur naar binnen kwam, ging er voor het grootste deel door de achterdeur weer uit. Niet alleen moest het ex-lid een fikse frustratie verwerken, het voormalige afwijkende gedrag diende in veel gevallen ook te worden verantwoord naar de intimi uit de pré-sekte periode. Voor menigeen bleek de hersenspoelingstheorie - doorgaans ingefluisterd door een curieuze vrijage van sensatiepers, verontruste dominees en een leger van hulpverleners dat plotseling het zeer lucratieve marktsegment van de deprogrammering had ontdekt - een legitiem toevluchtsoord teneinde de eigen verantwoordelijkheid te neutraliseren.

Anno de jaren 2000 is er niet veel veranderd. Weliswaar zijn de opvattingen van de hersenspoelingstheoretici min of meer definitief verbannen naar marginale vakliteratuur en is met name in Amerika een inmiddels omvangrijk quasi-wetenschappelijke oeuvre van dit thema op de markt is verschenen. Daarentegen heeft de sociologisch georiënteerde optiek (die helaas nog grotendeels verborgen is in taaie vakliteratuur), waarin het accent ligt op de handelende bekeerling in plaats van de passieve robot, terrein gewonnen. Er zijn echter enige nuances aangebracht in de opvatting over de relatie tussen bekeerling en bekeerder. Zo lijkt het erop, dat individuen die belangstelling tonen voor religieuze bewegingen, zich meer openstellen voor een verandering van hun identiteit. Hersenspoeling heeft geen wetenschappelijke betekenis; het is hooguit een metafoor voor een, deftig gezegd, negatieve gedragsverandering van een individu als gevolg van een sociaal ongewenste heroriëntatie. Wat 'negatief' en 'sociaal ongewenst' is afhankelijk van degene die de term gebruikt.

De vraag is echter of zij in alle gevallen de controle over deze gewenste reconstructie kunnen bewaren, indien dit zich voordoet in een geheel geïsoleerde omgeving. Zoals één auteur opmerkt: 'Indien het beeldhouwen eenmaal is begonnen, is het voor de individu moeilijk om in te schatten of de beeldhouwer wel zo kundig is als aanvankelijk werd aangenomen en of het beeld wel zo mooi wordt als eerst werd gehoopt'. De daarmee gepaard gaande gedragsverandering, zoals heroriëntatie op waarden en normen en het verwerpen van vroegere sociale banden, zal vooralsnog door menig perplexe buitenstaander worden geïnterpreteerd in demonische termen, in plaats van een actieve en vaak grillige speurtocht naar zingeving.

(Trouw, 23 november 1994)

Terug naar inleidende pagina