Over mormonen en polygamie

Het zal ergens in de tweede helft van de vorige eeuw zijn geweest, toen die mormoonse echtgenoot een tweede vrouw wilde trouwen. Maar omdat zijn huidige partner fel gekant was tegen het polygame huishouden, had hij niet de euvele moed haar daarvoor toestemming te vragen. Uiteindelijk vertelde hij dat hem in een nachtelijke openbaring duidelijk werd gemaakt dat hij een bepaald meisje moest huwen. Tegen een dergelijke goddelijke instructie kon ze toch onmogelijk bezwaar hebben, zo maakte hij duidelijk. De volgende morgen zei zijn vrouw dat ook zíj een bovennatuurlijke boodschap had ontvangen: 'Iedere vrouw die je erbij neemt moet ik doodschieten', zo was haar gereveleerd. Daarmee was de kwestie eens en voor altijd van de baan.

Zo gaat het tegenwoordig niet meer. Zelfs onder de mormonen is polygamie al sinds de eeuwwisseling verboden. Die afschaffing was voor talrijke gelovigen aanleiding de “Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen” te verlaten en zich te verenigen in afscheidingsbewegingen die de veelwijverij niet overboord wensten te kieperen. Zo leven er thans in Noord-Amerika en Mexico zo'n 20.000 à 50.000 fundamentalistische geestverwanten die deze oude doctrine nog strikt in ere houden. In navolging van kerkstichter Joseph Smith (die deze gedachte op zijn beurt had ontleend aan de clanstructuur van de bijbelse patriarch Abraham) zijn ze ervan overtuigd dat voor de rechtvaardige mens polygamie de ideale gezinsvorm is. In het grensgebied van de staten Utah en Arizona hebben zich complete zelfvoorzienende gemeenschappen gevestigd en er is zelfs een universiteit opgericht die is gestoeld op de orthodoxe leer. Een door henzelf aangelegd vliegveld is onlangs uitgeroepen tot 'Arizona Airport of the Year'.

Hoewel de 19e eeuwse mormoonse polygamie - een beter woord is polygynie, want alleen de man mag meer partners hebben - redelijk goed is gedocumenteerd, is er nauwelijks iets bekend over de huidige verschijningsvorm. Het recent verschenen Polygamous Families in Contemporary Society van de Amerikaanse psycholoog Altman en de Israëlische antropoloog Ginat is de eerste uitgebreide studie over deze opmerkelijke religieuze subcultuur. Beide onderzoekers hebben een paar jaar in de mormoons fundamentalistische leefomgeving doorgebracht, hetgeen ze in staat heeft gesteld hun ogen goed de kost te geven en een dertigtal families uitgebreid te bevragen over de dagelijkse praktijk van de polygynie.

Voorop staat de vraag hoe deze mannen en vrouwen erin slagen zonder al te veel kleerscheuren de onderlinge relaties goed te houden. De man mag dan bijvoorbeeld tot het inzicht zijn gekomen een vierde vrouw te trouwen, de vraag is of het gezin economisch in staat is de weelde van de nieuwe liefde te dragen en of het klikt met de overige echtgenotes. Men moet daarbij trouwens niet van de gedachte uitgaan dat alle leden van polygame families per definitie bijeen wonen. Vaak heeft een vrouw met haar kinderen een aparte domicilie, zodat de man de rol krijgt van een passerende echtgenoot. Om iedere vorm van voortdurend op de loer liggende jaloezie te voorkomen, is het voor de man dan ook zaak een zorgvuldig rouleerschema samen te stellen.

Met name als er sprake is van een aanzienlijke hoeveelheid partners - in een gezin telden de onderzoekers 9 vrouwen - kan dat leiden tot taferelen, die in een monogame context op zijn minst als delicaat zouden worden geclassificeerd. Het geval van de echtgenoot die 's morgens vertwijfeld op zoek is naar de plek waar déze vrouw zijn schone onderbroeken pleegt te bewaren, geeft in het polygame huishouden slechts aanleiding tot grote hilariteit. Maar dit is een van de weinige ludieke kanten van een samenlevingsvorm, die voor een belangrijk gedeelte wordt gekenmerkt door voortdurende onderhandelingen over de gewenste onderlinge omgangsvormen.

Zo geven de auteurs het voorbeeld van een man die er naar streeft zijn gezin van 3 vrouwen en 12 kinderen zo doelmatig te leiden, als ware hij een McKinsey organisatie-adviseur. De vrouwen beklagen zich er echter over dat manlief schromelijk tekort schiet op emotioneel niveau. De interviewers zien dat bevestigd in hun waarneming dat hij met de gezinsleden omgaat als een sergeant met een peloton mariniers. Allen zijn recente bekeerlingen, op zoek naar een manier om hun gecompliceerde levenswijze de juiste vorm te geven. Neem daarentegen de charismatische Harry, tweede generatie polygamist, achter in de 60, 5 vrouwen, 65 kinderen en meer dan 300 kleinkinderen. Hij lijkt de verpersoonlijking van de oudtestamentische Abraham en het lukt hem wonderwel zijn clan op een harmonische wijze bijeen te houden. Als het waar is, zoals sommige evolutietheoretici beweren, dat polygynie een gewenste sociale omgangsvorm is omdat de mens aldus zijn reproductieve potentieel maximaliseert, dan vindt er in het westen van Amerika een interessant experiment plaats.

De schrijvers hebben het overigens niet over enkele bedenkelijke kanten van de mormoonse polygamisten. Een aantal van hen heeft zich de laatste jaren gemanifesteerd als notoire belastingweigeraar. Dat is misschien tot daar aan toe, maar in hun verzet tegen de federale overheid hebben ze gewelddadige militia-achtige trekjes ontplooid, vergezeld van de daarbij behorende ultrarechtse politieke denkbeelden. Laten we hopen dat de omissie van dit gevoelige thema niet het gevolg is van zelfcensuur van de auteurs, maar van hun vraagstelling. De beantwoording daarvan slokt trouwens al genoeg pagina's op.

Irwin Altman & Joseph Ginat Polygamous Families in Contemporary Society Cambridge University Press, 1996

(Oorspronkelijk in NRC-Handelsblad, 24 januari 1997)

Links:

Institute for American Religion