Religie en extreem rechts in de VS

Elke derde Amerikaan gelooft in de letterlijke tekst van de bijbel. Maar buiten het gezichtsveld van de huidige bevolkingsstatistieken manifesteert zich sinds een jaar of tien Christian Identity, een groeiende en extreme variant van het christelijk fundamentalisme. De morele restauratie die de 'reguliere' orthodoxen beogen, mag dan voor de meerderheid van de Amerikanen een somber vooruitzicht zijn, Christian Identity proclameert een gedachtegoed dat zonder meer als huiveringwekkend kan worden bestempeld. En wederom is de bijbel het uitgangspunt.

Weliswaar onderschrijven de aanhangers van Christian Identity de stellingname van de fundamentalisten ten opzichte van bijvoorbeeld abortus en homofilie, maar volgens hen is het niet louter de heersende seksuele moraal die de Amerikaanse samenleving aan de rand van de afgrond brengt. Joden, de FBI, zwarten, het regeringsapparaat, het feminisme, CNN, gekleurde vreemdelingen, het pacifisme, enzovoorts: het zijn elementen die wezensvreemd zijn aan de Amerikaanse cultuur. In combinatie met bijbelse onheilsprofetieën betekent dit dat de verloederde natie rechtstreeks afstevent op haar ondergang. Het roer moet dus om, politieke actie - desnoods met geweld - is geboden.

Nadat dit bizarre conglomeraat, uiteenlopend van nazistische survivalgroepjes tot obscure huiskamerexegeten, in 1990 voor het eerst in kaart werd gebracht door de fascinerende studie The Politics of Righteousness van de socioloog James Aho, heeft de politicoloog Barkun zich verdiept in de oorsprong en ontwikkeling van deze denkbeelden. Wie mocht denken dat dit paranoïde en racistische credo is geconstrueerd door uit Mississippi of Alabama afkomstige Ku Klux Klan-adepten, komt bedrogen uit.

De bakermat is het Brits-Israëlisme, een curieuze, doch aanvankelijk respectabele Engelse religieuze stroming uit de vorige eeuw. Centraal daarin is de opvatting dat de Engelsen de afstammelingen zijn van de in de bijbel genoemde tien verdwenen stammen van Israël. Dat impliceert ondermeer dat God speciaal Groot-Brittannië heeft uitverkoren om een leidende rol te spelen in het toekomstige wereldgebeuren. Dat mag pretentieus klinken, maar van enig racisme of antisemitisme was in die tijd nog geen sprake, ondanks de enigszins paternalistische toonzetting jegens de gekleurde medemens en het Jodendom. Vanuit Engeland verspreidde dit leerstelsel zich naar Canada, waar het met name vaste voet aan de grond kreeg in het aan de westkust gelegen Vancouver, tegen de Amerikaanse grens aan. Daarvandaan was het maar een kleine sprong naar de (noord)westelijke staten Idaho, Washington, Oregon en Californië. Het is dan ook in deze regio, en niet zozeer in de zuidelijke staten, waar Christian Identity zich heeft geconcentreerd.

Maar na 100 jaar is van het oorspronkelijk Brits-Israëlisme weinig overgebleven. Barkun laat zien onder welke invloeden de toenmalige doctrines zijn gemuteerd tot een religieus geïnspireerd politiek extremisme, zoals dat tot uiting komt in bewegingen als 'Aryan Nations', 'The Covenant, Sword and Arm of the Lord', 'Bruders Schweigen' en de naar schatting overige 3500 ultra-rechtse organisaties die de VS op dit moment tellen. De wijze waarop ze aan de weg timmeren, verschilt nogal. Sommige, zoals 'The Order', die optreedt onder de leus 'Jezus en Hitler leiden ons tot de overwinning', hebben van zich doen spreken door terroristische acties, waaronder de moord op een kritische journalist. Andere, zoals de 'Populist Party', onder leiding van een ex-kolonel van de Special Forces van wie wordt gezegd dat hij model heeft gestaan voor Rambo, proberen via politieke lobby's invloed uit te oefenen.

Hoewel af en toe enig zitvlees is vereist, is Barkun's uiterst gedistantieerde studie boeiend omdat die een blik werpt in de donkere krochten van de Amerikaanse psyche. Niet alleen wordt daarmee een, althans in Europa, nauwelijks bekend facet van deze samenleving belicht; het is tevens een voorbeeld van de sinistere wijze hoe op basis van rigide dogmatisme en verdwaasde exegese, een sociale constructie van radicalisme plaatsvindt.

Michael Barkun Religion and the Racist Right. The Origins of the Christian Identity Movement. Chapel Hill, University of North Carolina Press, 1994.

(NRC-Handelsblad, 11 maart 1995)

Terug naar inleidende pagina