De religieuze kenmerken van scientology

In de stortvloed van persberichten en achtergrondbeschouwingen over het tumult rond scientology en Internet, is regelmatig het religieuze karakter van deze omstreden beweging in twijfel getrokken. Soms heel subtiel, bv. wanneer de ideologie van de groepering als 'religie' wordt aangeduid. De toevoeging van de aanhalingstekens spreekt boekdelen. In andere gevallen is er sprake van nauwelijks verholen dédain, met name als het gaat om het geavanceerde en vertrouwelijke materiaal dat via Internet nu op straat ligt. Begrijpelijk is dat wel. De zo bizar ogende theorieën van Hubbard doen op het eerst gezicht meer beroep op de fantasieën van een gevorderde science fiction lezer dan op het religieuze inlevingsvermogen van een willekeurige buitenstaander. Want hoe moet je anders het verhaal van opperhoofd Xenu interpreteren die bijna 100 miljoen jaar geleden de aarde met een kernbom opblies om zo de overbevolking te lijf te gaan?

Deze en legio andere opvattingen van scientology mogen vreemd klinken, toch lijdt het volgens de vooraanstaande Engelse godsdienstsocioloog Bryan Wilson geen twijfel dat we hier te maken met een godsdienst. In een rapport dat hij in 1995 publiceerde wordt duidelijk hoezeer onze blik op het begrip religie wordt vertroebeld door culturele conditionering. In het westen laat zelfs de meest verstokte atheïst zich bij het begrip godsdienst in eerste instantie leiden door beelden van kerkgebouwen, heilige missen of devoot biddende gelovigen. Pas in de laatste decennia zijn daar opvattingen en gebruiken van bijvoorbeeld de islam en hindoeïsme aan toegevoegd. Maar indien mensen zich via prijzige cursussen willen veranderen in onoverwinnelijke wezens die in staat zijn om dwars door een blok beton heen te kijken, dan lijkt voor menigeen de grens van wat religieus betamelijk is, overschreden te worden.

Wilson heeft een inventaris van een reeks voorwaarden samengesteld, waaraan een geloofssysteem dat zich als religie wil kwalificeren, zou moeten voldoen. Analoog aan het streven naar een universele, en dus cultuurloze IQ-test, is het volgens Wilson van groot belang dat deze condities niet vervuild worden door specifieke religieuze tradities. Een voorbeeld uit zijn opsomming: 'Er dient sprake te zijn van een bovennatuurlijke macht, die zintuiglijk niet waarneembaar is'. Passen we dit toe op scientology, dan komen terecht bij de zogenaamde 'thetans'. Een scientoloog gaat ervan uit dat een mens meer is dan alleen maar een stoffelijk lichaam. Dat is slechts een materieel en tijdelijk omhulsel, waarin zich de thetan als het ware heeft genesteld. Het begrip is het beste te vergelijken met de ziel, een spiritueel en onsterfelijk wezen met een enorm potentieel.

Dat lijkt veel op de leer van de 100 jaar oude en inmiddels zo respectabele beweging Christian Science (waar scientology overigens opmerkelijk veel overeenkomsten mee vertoont), waarin het idee van de mens als louter lichaam eveneens wordt verworpen. Het tweede voorbeeld - voorwaarde nr. 6 in Wilson's schema - is de invloed die de individu probeert uit te oefenen op zijn huidige of toekomstige leven(s). Indien men zich op bepaalde voorgeschreven wijzen gedraagt, bestaat de mogelijkheid om enig effect te sorteren op de willekeur waarmee de bovennatuurlijke machten soms de lotsbestemming van de gelovige dicteren. Voor scientology is dit het zogenaamde 'auditing'. Auditing is er in eerste instantie voor bedoeld om de individu bewust te maken van traumatische gebeurtenissen uit zijn verleden. Omdat die episodes de oorzaak zijn van irrationeel gedrag vormen ze een belemmering zijn voor een optimaal (=rationeel) functioneren.

Deze therapeutische kant van de leer, die trouwens verre van uitzonderlijk is omdat veel religies de pretentie hebben te kunnen genezen, is met name aantrekkelijk voor beginnende aanhangers, is volgens Wilson vergelijkbaar met biechten. Weliswaar voltrekt zich dit proces via een uiterst rigide stramien van vraag en antwoord, maar we moeten ons niet blind staren op de vorm van een dergelijk ritueel, maar de functie ervan. Maar de religieuze betekenis van auditing is het streven naar de uiteindelijke verlossing van de thetan uit het keurslijf van het stoffelijk lichaam. We zien dat scientology hier duidelijk lonkt naar het karmabegrip uit het hindoeïsme en boeddhisme: zolang de individu beperkt wordt door de effecten van zijn vroegere daden - karma - zal hij de verlichting nooit bereiken. Het uiteindelijke doel is het bestaan buiten het lichaam, hij wordt dan de 'Operating Thetan' (OT): de thetan begeeft zich buiten het lichaam. Volgens Wilson zouden sommige christenen zo'n toestand herkennen als die van de geredde ziel.

Dit zijn slechts twee voorbeelden uit het overzicht van de totaal 20 voorwaarden die Wilson heeft genoemd. Ondanks het feit dat scientology niet voldoet aan drie condities - zo doet men bijvoorbeeld niet aan het brengen van offers of uitgebreide collectieve rituelen gericht op aanbidding van de bovennatuur - lijdt het volgens Wilson geen twijfel dat we hier van doen hebben met een religie. Hij tekent hierbij aan dat de leer van scientology duidelijk geënt is op de technologische 20e eeuw. Als sociaal product neemt godsdienst nu eenmaal de kleur en het karakter aan van de maatschappij waarin ze ontstaat en functioneert. Dat verklaart ten dele ook de zo omstreden handelwijze van de beweging om tegenstanders voor de rechter te slepen. scientology weerspiegelt hier ten volle de Amerikaanse juridische lik-op-stuk cultuur: 'Jij pakt mij? Ok, dan pak ik je terug'. Ook als het om geld gaat, reflecteert scientology volop het Amerikaanse kapitalistisch ondernemerschap. Dat is misschien niet erg 'religieus', maar dat heeft meer te maken met onze behoudende blik op wat godsdienst wel en niet zou moeten inhouden.

Toen Wilson zijn rapport schreef, was er nog geen Internet-affaire. Maar hij preludeert er al op door te verwijzen naar het onderscheid tussen exoterische en esoterische literatuur. Kort gezegd is de eerste categorie bestemd voor niet-ingewijden, de tweede voor ingewijden. In het religieuze spectrum is een dergelijk verschil verre van uniek. Al dan niet expliciet op basis van de uitspraak van Jezus 'Nog veel heb ik u te zeggen, maar gij kunt het thans niet dragen' (Joh 16:12) en die van Paulus waarin hij een onderscheid maakt tussen vast voedsel voor de rijpere gelovigen en melk voor de zuigelingen (o.a. Hebr 5:12-14), hebben talrijke godsdiensten beperkingen opgelegd aan de toegankelijkheid van leerstellingen en rituelen. Het cursusmateriaal van de genezer van Christian Science is niet geschikt voor de ogen van de buitenwereld, alleen mormonen met een goede reputatie mogen de tempel betreden en de extatische pinkstergelovige zal de betekenis van zijn tongentaal slechts onthullen in bijeenkomsten met gelovige intimi.

Gedistantieerd als Wilson's rapport is, zijn streng wetenschappelijke betoog komt neer op het oer-Hollandse spreekwoord 'wat de boer niet kent, dat vreet ie niet'. In de geschiedenis van het afwijkend religieus gedrag zijn de uiterste consequenties hiervan eeuwenlang pregnant naar voren gekomen. Vorige eeuw nog werden in Engeland nog aanhangers van het Leger des Heils vermoord en 50 jaar geleden besmeurde men in Amerika de Jehovah's Getuigen met pek en veren. Half december zijn bij de scientology kerk in Amsterdam de ruiten ingegooid en zware beschadigingen toegebracht aan een Volkswagenbus die eigendom was van de beweging. Er is dus niets nieuws onder de zon.

(Wilson's rapport is een uitgebreide versie van een hoofdstuk uit zijn boek The Social Dimensions of Sectarianism, Oxford University Press, 1990).

(Trouw, 17 december 1995)

Terug naar inleidende pagina