De sekte als vreemde stam ....

Om een sekte vanuit een neutrale positie te bekijken, heb ik gekozen om zo'n beweging te beschouwen als een vreemde stam in de eigen samenleving. Dat vereist wellicht enige toelichting.

Ik ben antropoloog. Dat betekent dat ik me bezig dien te houden met onderzoek naar het gedrag van verre volkeren. Dit is min of meer de geëigende definitie van een tak van wetenschap, die inzicht tracht te geven in het doen en laten van bevolkingsgroepen, uiteenlopende van Papoea's tot Eskimo's. Of het nu gaat om de wijze waarop men het economisch leven reguleert, hoe de onderlinge sociale relaties vorm worden gegeven of de manier waarop de groep zich religieus manifesteert, het gehele activiteitenscala is voor de antropoloog object van onderzoek.

Kenmerkend voor de wijze, waarop de antropoloog de informatie verzamelt, is de onderzoeksmethode van de 'participerende observatie'. Door een zo intensief mogelijk contact met de betreffende cultuur en een veelvuldige deelname aan de activiteiten van de leden van die samenleving - voor zover mogelijk en wenselijk - tracht de onderzoeker een zo betrouwbaar mogelijk beeld te schetsen. Idealiter betekent dat een lang verblijf in een hutje in Papoea Nieuw Guinea of een iglo in Groenland.

Echter, de antropoloog houdt zich sinds geruime tijd niet alleen bezig met het exotische en het verre. In de eigen samenleving zijn talrijke groeperingen te onderkennen, die specifieke sociaal-culturele kenmerken vertonen die hen onderscheiden van de omringende maatschappij. Deze eigen identiteit kan een etnisch fundament hebben of een specifiek religieuze basis. In de eigen samenleving zijn talrijke groeperingen te onderkennen, die specifieke sociaal-culturele kenmerken vertonen die hen onderscheiden van de omringende maatschappij. Deze eigen identiteit kan een etnisch fundament hebben of een specifiek religieuze basis.

Welnu, een sekte is zo'n groepering. Of noem het een religieuze minderheid. Daarop richt zich mijn onderzoek. De vaak gestelde vraag wat het verschil is tussen een sekte en een godsdienst (of religie) doet dan ook niet ter zake. Anders ligt het met de vraag wat het verschil is tussen een sekte en een kerk. Het meest beknopt kunnen we een sekte aanduiden als een beginnende kerk, en een kerk als een sekte die het, populair gezegd, gemaakt heeft.

Ondanks het feit dat de term 'sekte' neutraal gedefinieerd kan worden - bijvoorbeeld een beginnende godsdienst rondom een leider of een afscheiding van een bestaande religie - heeft het woord een zware negatief lading. In feite is het probleem 'sekte' al ruim 2000 jaar geleden ontstaan bij de opkomst van een joodse sekte onder leiding van Jezus de Nazarener. Toen al waren afwijkingen van de juiste leer, het judaïsme, verdacht en iedereen weet hoe het met de leider van deze sekte is afgelopen. En later zien we dat ook het christendom voortdurend waarschuwt voor dissidente geluiden en sektevorming. 

Twee millennia verder is er nog weinig veranderd. De sekte is nog steeds verdacht want hij schept onrust. Er wordt getrapt tegen heilige godsdienstige huisjes van het maatschappelijk establishment. Vandaar het spanningsveld tussen sekte en omringende samenleving. En omdat de sekte afwijkt van het gangbare waarden- en normensysteem, is hij per definitie verdacht. Echter, als we een sekte volgen in zijn ontwikkeling, dan zien we vaak dat de scherpe kantjes in de loop der tijd verdwijnen. Sommige doen daar wat langer over dan andere, maar over het algemeen is de rebelse houding van de aanhangers van het eerste uur na een generatie verdwenen en neemt het protest tegen gevestigde religies en de maatschappelijke consensus geleidelijk af. De sekte ontwikkelt zich tot een kerkgenootschap en niemand maakt zich er nog druk over. (Behalve dan degenen die van mening zijn dat er teveel water bij de wijn is gedaan en zich afsplitsen ...) 

In het wetenschappelijk taalgebruik hebben we het trouwens liever over het neutraal klinkende begrip ‘religieuze bewegingen’ dan ‘sekten’ vanwege de negatieve bijbetekenis. Het onderzoek naar religieuze bewegingen wordt voor een belangrijk gedeelte verricht door Amerikaanse en Engelse godsdienstsociologen. Een belangrijk Europees onderzoekscentrum is het Italiaanse CESNUR, gevestigd in Turijn. In Nederland hebben Dr R. Kranenborg. verbonden aan de Vrije Universiteit van Amsterdam, en mijzelf ons op dit onderwerp gespecialiseerd. In 1996 heb ik, in samenwerking met mijn Engelse collega Eileen Barker, een inleiding geschreven op het thema 'sekten' geschreven: Nieuwe Religieuze Bewegingen, uitgegeven door Kok in Kampen. Het is mogelijk dat deze titel niet meer verkrijgbaar is, maar veel bibliotheken hebben dit boekje opgenomen in hun collectie.